Sztuczna inteligencja miała uwolnić pracowników od powtarzalnych, czasochłonnych zadań, skrócić czas pracy i zredukować stres. Okazuje się, że technologia, która miała nas odciążać, sprawia, że pracujemy szybciej i intensywniej, a granica między czasem pracy a odpoczynkiem stopniowo się zaciera. Coraz trudniej odciąć się od obowiązków, nawet gdy formalnie kończymy już pracę. W efekcie postępu technologicznego stała dostępność zaczyna być nową walutą rynku pracy. Im łatwiejszy kontakt dzięki cyfrowym narzędziom, tym częściej szybka odpowiedź staje się nieformalnym oczekiwaniem. Wielu pracowników płaci za poczucie bezpieczeństwa zawodowego i stabilność zatrudnienia swoją dyspozycyjnością, odpowiadając na wiadomości także po godzinach.

– Najnowsze technologie, w tym sztuczna inteligencja, weszły do firm z wielką obietnicą „odzyskania czasu” i ułatwienia nam życia. W praktyce jednak te zaoszczędzone godziny rzadko wracają do pracownika jako przestrzeń na oddech czy kreatywność. Jeśli dzięki AI potrafimy dziś przygotować złożoną analizę w 20-30 minut zamiast w godzinę, naturalnym odruchem staje się natychmiastowe sięganie po kolejne zadanie. Zamiast świadomie wykorzystać zyskany czas na odpoczynek, uporządkowanie priorytetów czy pracę wymagającą większego skupienia, wpadamy w spiralę niekończących się zadań. Przestajemy stawiać granice, traktujemy rosnącą wydajność jako sygnał, że możemy zrobić coś więcej. W efekcie rzeczywiście pracujemy szybciej, ale niekoniecznie mądrzej. Z czasem tracimy uważność, nie tylko na popełniane błędy, ale także na własną higienę pracy. Rezygnujemy z przerw, ignorujemy oznaki zmęczenia i coraz rzadziej dajemy sobie przestrzeń na regenerację. To właśnie ten mechanizm sprawia, że technologia, która miała nas odciążać, może paradoksalnie przyczyniać się do wyczerpania i stopniowego spadku zaangażowania – mówi Magda Pietkiewicz, ekspertka rynku pracy i twórczyni platformy Enpulse, nowoczesnego narzędzia HR służącego do monitorowania i rozwijania zaangażowania pracowników.

„Technostres” i presja na bezbłędność

Wpływ nowoczesnych technologii na nasze środowisko pracy ma dwoisty charakter. Z jednej strony, jak odnotowuje OECD, około 80% pracowników korzystających z AI deklaruje poprawę własnej wydajności pracy. Ta optymalizacja niesie jednak za sobą ukryte koszty. Ten sam raport wskazuje jednocześnie na ryzyko wzrostu intensywności i tempa pracy oraz obawy pracowników, że nowe narzędzia mogą prowadzić do coraz dokładniejszego śledzenia ich pracy, czasu i wyników, a także ograniczać ich swobodę w podejmowaniu decyzji. Presja rośnie szczególnie tam, gdzie algorytmy wykorzystywane są do zarządzania pracownikami i oceny ich rezultatów. Co więcej, postęp technologiczny drastycznie zwiększył ilość informacji, które człowiek musi przetworzyć w ciągu doby. Zjawisko „information overload”, czyli przeciążenie informacyjne, generuje u pracowników poczucie przytłoczenia i frustracji. Pojawia się także tzw. technostres, czyli rodzaj stresu wywołany nadmiernym korzystaniem z nowoczesnych rozwiązań technologicznych i presją ciągłego bycia online. Wynika on z trudności w adaptacji do cyfrowego świata i objawia się m.in. zmęczeniem i problemami z koncentracją.

– Tempo innowacji jest dziś tak zawrotne, że jako ludzie fizycznie po prostu przestajemy nadążać za zdobywaniem kompetencji z prędkością, w jakiej na rynku pojawiają się i ulepszają kolejne aplikacje i systemy. Zanim zdążymy w pełni opanować jeden system, oczekuje się od nas już biegłości w jego nowszej, bardziej skomplikowanej wersji. To tworzy błędne koło: pracownicy żyją w poczuciu ciągłego niedoczasu i obawie, że ich umiejętności za chwilę staną się przestarzałe – wyjaśnia ekspertka.

Mimo obietnic o wielkiej rewolucji, praca ze sztuczną inteligencją ma swój mroczny rewers – jest nim zjawisko tzw. halucynacji AI. Modele językowe i zaawansowane algorytmy mają skłonność do generowania fałszywych, nielogicznych lub całkowicie zmyślonych informacji, prezentując je z absolutną pewnością siebie. Dla pracownika oznacza to konieczność przyjęcia roli skrupulatnego audytora maszyny. Świadomość, że program potrafi wpleść w profesjonalnie wyglądający raport ukryte błędy, zmusza do nieustannej czujności i zasady ograniczonego zaufania.

– Pracownikom zależy na rzetelnym wykonywaniu swoich obowiązków, ale ta chęć zderza się z fundamentalną niedoskonałością narzędzi AI. Rynkowe testy pokazują, że algorytmy potrafią konfabulować nawet w kilkunastu procentach przypadków. To rodzi ogromne obciążenie psychiczne. Człowiek działa pod presją czasu, a jednocześnie musi wyłapać każdy ukryty błąd systemu. Wie przecież, że ostatecznie to on, a nie maszyna, podpisuje się pod zadaniem i ponosi za nie pełną odpowiedzialność biznesową. Wymóg ciągłego kontrolowania pozornie inteligentnej technologii sprawia, że zamiast redukować stres, często staje się ona jego nowym katalizatorem – tłumaczy Magda Pietkiewicz.

Zawodowe FOMO i niekończący się dzień pracy

Kolejnym obliczem problemu jest wszechobecna kultura dostępności, którą symbolizuje noszony w kieszeni smartfon. Komunikatory sprawiły, że praca przestała kończyć się wraz z wylogowaniem z komputera. Technologia owszem może przyspieszać wykonywanie zadań, ale jednocześnie wzmacnia kulturę „always on”, w której niemal natychmiastowa odpowiedź staje się standardem. W organizacjach coraz częściej pojawiają się nawet wytyczne określające, w jakim czasie pracownik powinien odpowiedzieć na wiadomość, czasem jest to zaledwie kilka godzin od jej otrzymania. Takie oczekiwania sprawiają, że stała dostępność zaczyna być traktowana jako element profesjonalizmu, a granica między czasem pracy i czasem wolnym coraz bardziej się zaciera. Microsoft Work Trend Index definiuje to zjawisko jako Infinite Workday, czyli dzień pracy, który nigdy się nie kończy, ponieważ powiadomienia i maile spływają asynchronicznie przez całą dobę. Jego skalę dobitnie obrazują liczby. Przeciętny pracownik biura otrzymuje dziennie 117 e-maili i 153 wiadomości w aplikacji Teams. Jego koncentracja jest przerywana średnio co 2 minuty przez wiadomość, powiadomienie lub spotkanie. Co więcej, 40% badanych sprawdza pocztę służbową przed godziną 6:00 rano, a około 29% wraca do niej w okolicach godziny 22:00. Dawniej pojęcie FOMO (ang. Fear of Missing Out) kojarzyło się zazwyczaj z mediami społecznościowymi i lękiem przed pominięciem wydarzeń towarzyskich. Dziś coraz głośniej mówi się o FOMO także w kontekście zawodowym.

– Telefon komórkowy stał się mobilnym centrum dowodzenia i symbolem nieustannej gotowości zawodowej. FOMO sprawia, że pracownicy – będąc nawet na urlopie czy podczas weekendu, stale odświeżają skrzynkę mailową z obawy, że przeoczenie jakiejś wiadomości zostanie odebrane przez szefa lub klienta jako brak zaangażowania albo doprowadzi do utraty kontroli nad projektem. W czasach niepewności rynkowej dostępność 24/7 stała się niepisaną walutą, którą płacimy za poczucie bezpieczeństwa i stabilność etatu. Ceną za to jest jednak permanentne zmęczenie – mówi ekspertka.

Kryzys skupienia i rozproszona uwaga

Paradoks współczesnego biura polega na tym, że narzędzia stworzone do oszczędzania naszego czasu, często stają się jego największym pożeraczem. Współczesny dzień pracy to nieustanna walka o skupienie. Przełączanie się między dziesiątkami aplikacji, śledzenie kilku komunikatorów naraz i natychmiastowe reagowanie na lawinę powiadomień sprawiają, że tracimy najcenniejszy zasób – czas. Zjawisko ciągłej zmiany kontekstu, czyli tzw. context switching, drastycznie obniża naszą produktywność i niemal całkowicie eliminuje z biurowej codzienności przestrzeń na pracę w głębokim skupieniu. Zamiast realizować złożone zadania, wpadamy w pułapkę pozornej wielozadaniowości, która potęguje zmęczenie i generuje ogromną presję. Kosztem tego przebodźcowania jest zjawisko określane jako popcorn brain. To stan, w którym nasz mózg – przyzwyczajony do lawiny powiadomień – chaotycznie skacze z wątku na wątek i traci zdolność do głębokiej, nieprzerwanej pracy.

– Brak możliwości by osiągnąć głębokie skupienie i ciągłe bycie rozpraszanym to gotowy przepis na chaos. Firmy muszą zacząć od uporządkowania własnego środowiska pracy. Pierwszym krokiem powinna być redukcja liczby używanych aplikacji oraz wyznaczenie w ciągu dnia bloków na pracę w skupieniu, wolnych od spotkań i natłoku powiadomień. Dopiero gdy odzyskamy kontrolę nad uwagą zespołów, możemy mądrze wdrażać nowe zaawansowane technologicznie rozwiązania jak sztuczna inteligencja. Wymaga to jednak stworzenia przejrzystych zasad korzystania z dostępnych narzędzi i praktycznych szkoleń, które zapobiegną wyciekom poufnych danych czy ślepemu kopiowaniu błędnych treści. Technologia ma nas odciążać, ale to zdrowa kultura organizacyjna musi stworzyć do tego warunki – przypomina Magda Pietkiewicz.

Systemowe wyjście z chaosu i ustalenie granic

W dobie permanentnego przesytu informacyjnego i cyfrowej presji, kluczowym zadaniem dla zarządów firm staje się także mądre zarządzanie kulturą pracy. Według danych Eurofound aż 45% pracowników uważa, że kontaktowanie się z nimi po godzinach negatywnie wpływa na ich work-life balance oraz zdrowie. Wśród osób często powiadamianych służbowo w czasie wolnym pojawiają się takie symptomy jak bóle głowy, wskazywane przez ponad 40% badanych, przewlekłe zmęczenie oraz stres i lęk. Jednocześnie badania te pokazują, że organizacje, które wprowadzają jasne zasady odłączania się od pracy po godzinach, czyli tzw. right to disconnect, notują o kilkanaście procent wyższe wskaźniki satysfakcji i zaangażowania w porównaniu do firm, które pozostawiają tę kwestię przypadkowi.

– Dane dobitnie pokazują, że problem nie leży wyłącznie w technologii, ale w kulturze organizacyjnej. Prawdziwe zaangażowanie rodzi się w środowisku, które zapewnia poczucie bezpieczeństwa psychologicznego, a nie tam, gdzie wyznacznikiem lojalności jest odpisanie na maila o godzinie 23:00. Doświadczenie menedżerskie, zdrowy rozsądek i zdolność do krytycznej weryfikacji tego, co podpowiada nam komputer, to zasoby, których żaden algorytm szybko nie zastąpi. Najwyższy czas zrozumieć, że to technologia ma służyć człowiekowi, a nie człowiek technologii. Firmy, które nie nauczą się systemowo stawiać granic cyfrowej intensywności pracy, stracą swoje największe talenty z powodu przeciążenia i wyczerpania – podsumowuje Magda Pietkiewicz.